Zastosowanie klasycznych psychodelików w celu redukcji stresu, lęku i zaburzeń depresyjnych u pacjentów onkologicznych – przegląd systematyczny

Pamiętaj, że substancje psychodeliczne są w Polsce zakazane prawnie i mogą być niebezpieczne dla Twojego zdrowia. Nie zachęcamy do nielegalnego stosowania substancji psychodelicznych. Skupiamy się na edukowaniu, pomocy, redukcji szkód.

Abstrakt

Niniejsza praca przedstawia systematyczny przegląd literatury dotyczącej stosowania klasycznych psychodelików w celu redukcji stresu, lęku i zaburzeń depresyjnych u pacjentów z chorobą nowotworową i stara się odpowiedzieć na pytanie, czy mają one potencjał na tej płaszczyźnie. Niniejszy przegląd bazuje wyłącznie na badaniach klinicznych zgodnych z założeniami medycyny opartej na dowodach (EBM). W pracy tej, uwaga została poświęcona głównie pięciu najnowszym badaniom w tym zakresie. Badania te zostały omówione w kolejności chronologicznej i poprzedzone opisem i tabelą, przedstawiającymi historię tego rodzaju badań klinicznych, oraz wprowadzeniem, które umiejscawia stosowanie oraz badania nad psychodelikami w kontekście. Przed zasadniczą częścią pracy, zamieszczono także informacje dotyczące metody selekcji badań, które zostały umówione. 3 wybrane badania dotyczą stosowania psylocybiny, tj. alkaloidu występującego w grzybach psylocybinowych, tak zwanych grzybach halucynogennych, a 2 pozostałe dietyloamidu kwasu lizergowego, znanego jako LSD. Wyniki analizy porównawczej ujawniają, że klasyczne psychodeliki powoduję znaczną redukcję różnych negatywnych stanów psychicznych przy jednoczesnym braku poważnych skutków ubocznych zarówno u pacjentów z rozpoznanym nowotworem, jak i w przypadku innych chorób zagrażających życiu. Tego typu substancje przynoszą ewidentne rezultaty już po zażyciu jednej dawki a ich pozytywne efekty mogą utrzymywać się nawet do 6 miesięcy. Zebrana wiedza wskazuje, że potencjał terapii z użyciem psychodelików w kontekście pacjentów onkologicznych jest wysoki.
Słowa kluczowe:nowotwór, lęk, depresja, psychodeliki, psylocybina, LSD

Wprowadzenie

Ustrukturyzowane metody korzystania z psychodelików w celach leczniczych, w formie rytualnej stanowią część ludzkich społeczności już od zamierzchłej przeszłości. W tym miejscu można by wskazać, chociażby takie przykłady jak odnaleziony w 2008 roku w jaskini w dolinie rzeki Sora, w południowo-zachodniej Boliwii 1000-letni rytualny tobołek, należący niegdyś do szamana z cywilizacji Tiwanaku, którego badania ujawniły ślady związków psychotropowych takich jak benzoiloekgonina (metabolit kokainy), bufotenina (alkaloid w psychodelicznej tabace w proszku), psylocyna (czynnika aktywnego w grzybach halucynogennych) oraz harmina i dimetylotryptamina (aktywne składniki psychodelicznego naparu znanego jako ayahuasca) (Miller i in., 2019). Należałoby wspomnieć także o zapiskach Herodota, który w IV w p.n.e. opisał rytualne stosowanie konopi indyjskich przez Scytów (Ren i in., 2019). Warto także odnieść się do faktu, że starożytni Grecy, a później starożytni Rzymianie i społeczności rolnicze na Bliskim Wschodzie i minojskiej Krecie, organizowali Misteria eleuzyjskie, sezonowe obrzędy religijne, które polegały na rytualnym spożywaniu psychoaktywnego napoju o
nazwie kykeon, który, jak wykazały dowody, mógł zawierać grzyby sporyszu zawierające psychodeliczne alkaloidy zbliżone do LSD (Samorini 2019; Wasson, Hofmann i Ruck 1978).
Pomimo iż stosowanie substancji psychodelicznych stanowi odwieczny element cywilizacji, systematyczne badania nad ich klinicznym zastosowaniem wciąż są na bardzo wczesnym etapie. Obiecujące badania kliniczne prowadzone we wczesnej fazie od lat 60. do połowy lat 70. zostały wstrzymane przed osiągnięciem jakichkolwiek ostatecznych wniosków ze względu na piętno kulturowe, pomimo iż wskazywały na skuteczność terapii psychodelicznej, w połączeniu z psychoterapią, w leczeniu zaburzeń takich jak alkoholizm oraz nadmierny stres i egzystencjonalny lęk w związku z zachorowaniem na raka (Bogenschutz i Ross, 2018).
Nie mniej jednak dziś, terapia oparta na psychodelikach przeżywa swój renesans. Poczyniono wiele obiecujących badań, między innymi, a wręcz – szczególnie, w kontekście redukcji stresu, lęku i zaburzeń depresyjnych pacjentów onkologicznych. Pacjenci z chorobą onkologiczną często wykazują wysoki poziom lęku i przejawiają brak psychicznego przystosowania do sytuacji, w której się znaleźli (de Walden-Gałuszko, 2011). Inne emocje, jakie pojawiają się w takim kontekście, to m.in. gniew, poczucie winy oraz przygnębienie. Co więcej, mogą występować także stany depresyjne, zaburzenia
depresyjne, zaburzenia adaptacji – zespół psychoterminalny dezadaptacyjny lub nawet ostre zaburzenia psychiczne, gdzie najczęściej będzie to stan majaczeniowo-zamroczeniowy (de Walden- Gałuszko, 1996). Najnowsze odkrycia w dziedzinie psychodelików rzucają światło na potencjalną nową drogę w paradygmacie psychoonkologii, tym samym dając nadzieję na opracowanie nowych, skutecznych form terapii, mających na celu redukcję negatywnych stanów psychicznych związanych z chorobami nowotworowymi oraz innymi stanami terminalnymi.
Niniejszy przegląd, zgodnie z paradygmatem medycyny opartej na dowodach (evidence based medicine – EBM), bazuje wyłącznie na wynikach randomizowanych badaniach klinicznych.
Główne pytanie, na jakie praca ta stara się odpowiedzieć jest jak następuje: Czy klasyczne psychodeliki mają potencjał na płaszczyźnie redukcji stresu, lęku i zaburzeń depresyjnych u pacjentów z chorobą nowotworową? Odpowiedź na to pytanie może wskazać, czy taka ścieżka jest warta poświęcenia większej uwagi na drodze rozwoju metod pracy z pacjentem stosowanych w psychoonkologii.

Metoda selekcji badań

Najnowsze przekrojowe badania literatury przedmiotu wskazują, że od roku 1964 do 2023 przeprowadzono 11 badań klinicznych w zakresie oceny działania klasycznych psychodelików w populacjach pacjentów z rozpoznanymi chorobami zagrażającymi życiu (C. Michael White i in., 2023; dos Santos i in., 2019; Reiche i in., 2018). W celu ograniczenia do badań w pełni opartych na EBM i ukierunkowania na populacje z diagnozą nowotworową, w ramach niniejszej pracy przeprowadzono selekcję tych badań w oparciu o metodologię przedstawioną poniżej.
W silniku Google Scholar zadano hasło „psychedelics in cancer patients” (psychodeliki w przypadku/dla pacjentów z rakiem). Z pośród otrzymanych wyników wyodrębniono 10 najpopularniejszych, a z pośród nich, artykuły o charakterze przeglądowym. Następnie, przeprowadzono metaanalizę ww, i określono badania, które spełniały następujące parametry: a) populacja – pacjenci z rozpoznaniem lub podejrzeniem nowotworu i/lub innymi chorobami zagrażającymi życiu, b) substancja – psylocybina, LSD (dietyloamid kwasu lizergowego) , meskalina lub DMT (dimetylotryptamina), c) komparator – placebo lub inny, d) projekt – randomizowane kontrolowane badanie kliniczne (RCT) z podwójnie ślepą próbą, naprzemienne, obserwacja prospektywna.
W ten sposób wyekstrahowano 5 badań, które zostały obrane jako przedmiotowe dla niniejszej pracy – Pilotażowe badanie leczenia lęku za pomocą psylocybiny u pacjentów z zaawansowanym stadium raka (Pilot Study of Psilocybin Treatment for Anxiety in Patients With Advanced-Stage Cancer ) (Grob i in., 2011), Bezpieczeństwo i skuteczność psychoterapii wspomaganej dietyloamidem kwasu lizergowego w leczeniu lęku związanego z chorobami zagrażającymi życiu (Safety and Efficacy of Lysergic Acid Diethylamide-Assisted Psychotherapy for Anxiety Associated With Life-threatening Diseases ) (Gasser i in., 2014a), Psychoterapia wspomagana LSD w leczeniu lęku związanego z chorobą zagrażającą życiu: Badanie jakościowe ostrych i trwałych efektów subiektywnych (LSD-assisted psychotherapy for anxiety associated with a life-threatening disease: A qualitative study of acute and sustained subjective effects) (Gasser i in., 2014b), Psylocybina powoduje znaczne obniżenie depresji i lęku u pacjentów z rakiem zagrażającym życiu: randomizowane badanie z podwójnie ślepą próbą (Psilocybin produces substantial and sustained decreases in depression and anxiety in patients with life-threatening cancer: A randomized double- blind trial) (Griffiths i in., 2016), Szybka i trwała redukcja objawów lęku i depresji po leczeniu psylocybiną u pacjentów z nowotworem zagrażającym życiu: randomizowane badanie kliniczne (Rapid and sustained symptom reduction following psilocybin treatment for anxiety and depression in patients with life-threatening cancer: A randomized controlled trial) (Ross i in., 2016).
Publikacje te stanowią wszystkie opublikowane wyniki badań klinicznych nad wpływem klasycznych psychodelików w grupie chorych z chorobą nowotworową lub cierpiących na choroby zagrażające życiu, jakie przeprowadzono w XXI wieku.

Badania kliniczne nad klasycznymi psychodelikami w zarysie

Poniżej przedstawiono tabelę zawierającą chronologiczną listę wszystkich 11 badań klinicznych zidentyfikowanych powyżej (Patrz: Metoda selekcji badań). W sumie, wzięło w nich udział 445 uczestników. Badania te przeprowadzono w latach 1964 – 2016. 3 z tych badań dotyczyły oceny działania psylocybiny, 6 – LSD, jedno – LSD i opioidów oraz jedno – LSD i DPT (dipropylotryptamina). 9 z tych badań dotyczyło wyłącznie pacjentów onkologicznych, natomiast 1 badanie oraz następcze badanie kontrolne obejmowało także pacjentów z chorobami nienowotworowymi, lecz zagrażającymi życiu, tj. badania oznaczone jako „a” i „b” z 2014 roku (Gasser i in., 2014).

Grob i in. – 2011 r.

Eksperyment kliniczny profesora Charlsa Groba i jego zespołu był pierwszym tego typu od roku 1980, kiedy to doktor William Richards przeprowadził swoje badania nad terapią wspomaganą LSD i DPT dla osób cierpiących na nieuleczalnego raka (Reiche i in., 2018; Richards, 1980). Eksperyment zespołu profesora Groba otrzymał etykietę badania pilotażowego. Został on przeprowadzony w jednostce badań klinicznych w ramach dużego akademickiego ośrodka medycznego z sektora publicznego. Jego celem było zbadanie bezpieczeństwa i skuteczności stosowania psylocybiny na pacjentach z zaawansowanym stadium nowotworu i zaburzeniami lękowo-depresyjnymi reaktywnymi.
Uczestnicy
Populację stanowiło 12 dorosłych osób, w tym 11 kobiet. Wiek uczestników wahał się od 36 do 58 lat. Były to osoby z zaawansowaną chorobą nowotworową i diagnozą ostrej reakcji na stres, zespołu lęku uogólnionego, zaburzeniem lękowym spowodowanym chorobą nowotworową lub zaburzeniem adaptacyjnym z lękiem (wg. DSM-IV). Pierwotne nowotwory obejmowały raka piersi – u 4 osób, raka okrężnicy – u 3, raka jajnika – u 2, raka otrzewnej – u 1, raka gruczołów ślinowych – u 1 i szpiczaka mnogiego – u 1.
Metodologia
Każdy uczestnik otrzymał 2 eksperymentalne sesje leczenia w odstępie kilku tygodni. Badani zostali poinformowani, że otrzymają aktywną psylocybinę (0,2 mg/kg) przy jednej okazji i placebo, niacynę (250 mg), przy drugiej. Kolejność była losowa i nieznana badanym. Personel zespołu terapeutycznego pozostawał przy łóżku pacjenta przez cały czas trwania 6-godzinnej sesji. Uczestnicy byli zachęcani, aby przez pierwsze kilka godzin leżeć w łóżku z zasłoniętymi oczami, a także zakładać słuchawki i słuchać wcześniej wyselekcjonowanej muzyki. Podczas cogodzinnych wizyt kontrolnych
wykonywano pomiary tętna i ciśnienia krwi.
Narzędzia
Na dzień przed każdą z sesji eksperymentalnych zastosowano następujące testy psychologiczne: Inwentarz Depresji Becka (BDI), Skalę POMS (Profile of Mood States) i Inwentarz Stanu i Cechy Lęku (STAI). Na zakończenie sesji eksperymentalnych przeprowadzono testy POMS, STAI, 5-wymiarową Skalę Oceny Odmiennych Stanów Świadomości (5D-ASC) oraz Skalę BPRS (Brief Psychiatric Rating Scale). Dzień po sesji ponownie wykonano testy BDI, POMS i STAI. Na koniec, 2 tygodnie po każdej sesji i co miesiąc przez 6 miesięcy po ostatniej sesji, przeprowadzano testy BDI, POMS i STAI ponownie.
Wyniki
Reakcje fizjologiczne i psychologiczne udokumentowane podczas sesji terapeutycznych były bezpieczne dla badanych. W wyniku stosowania psylocybiny nie wystąpiły żadne klinicznie istotne zdarzenia niepożądane. Podskala lęku jako cechy w Inwentarzu Stanu i Cechy wykazała znaczące zmniejszenie lęku po 1 i 3 miesiącach po przeprowadzeniu leczenia. Inwentarz Depresji Becka ujawnił poprawę nastroju, która osiągnęła poziom istotności po 6 miesiącach. Za pomocą Skali POMS zidentyfikowano poprawę nastroju po leczeniu psylocybiną, która zbliżyła się do poziomu istotności,
ale go nie osiągnęła.
Wnioski
W badaniu tym ustalono wykonalność i bezpieczeństwo podawania umiarkowanych dawek psylocybiny pacjentom z zaawansowanym stadium nowotworu i lękiem. Ponadto, badanie to pokazało, że uważne i kontrolowane stosowanie psylocybiny może stanowić alternatywny model leczenia stanów, które często reagują w stopniu minimalnym na konwencjonalne terapie, w tym głębokiego lęku egzystencjalnego i rozpaczy, które często towarzyszą zaawansowanemu stadium raka. Wyniki te potwierdziły potrzebę dalszych badań w tej dziedzinie (Grob i in., 2011).

Gasser i in. – 2014 r.

Obiecujące wyniki eksperymentu profesora Groba oznaczały przetarcie szlaku i skłoniły badaczy to przeprowadzenia kolejnego badania klinicznego z zastosowaniem klasycznego psychodelika, tym razem – LSD. Przedsięwzięcia tego podjął się wraz ze swoim zespołem doktor Peter Gasser, szwajcarski psychiatra. Badanie to zostało zaprojektowane z myślą o przeprowadzeniu oceny wcześniejszych wyników na polu badań nad LSD, z XX wieku, tym razem z zastosowaniem aktualnej metodologii badawczej. Było to kolejne badanie pilotażowe, które koncentrowało się na przetestowaniu psychoterapii wspomaganej LSD. Pierwotny eksperyment zespołu doktora Gassera został skonkludowany odrębnym badaniem prospektywnym, przeprowadzonym na uczestnikachpierwszego badania 12 miesięcy później.
Uczestnicy
W badaniu wzięło udział 12 osób. Były to osoby cierpiące na nowotwory, jak i inne choroby zagrażające życiu: rak piersi z przerzutami – 4 os., rak żołądka z przerzutami – 2 os., szpiczak mnogi – 1 os., chłoniak nieziarniczy – 1 os., celiakia – 1 os., choroba Parkinsona – 1 os., zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa – 1 os. Ostatecznie, 1 osoba została wykluczona z badań w trakcie ich trwania, ze względu na rozwój kryteriów wykluczających i nie otrzymała pełnej dawki LSD, i dane dotyczące tej osoby są ograniczone. Wszyscy uczestnicy uzyskali wynik powyżej 40 punktów w skali stanu lub cechy Inwentarza Stanu i Cechy Lęku (STAI). U połowy uczestników zdiagnozowano zespół lęku uogólnionego. Ponadto zdiagnozowano: u 7 os. – ciężkie zaburzenia depresyjne, u 1 os. – zaburzenia depresyjne reaktywne, u 2 os. – dystymię, u 1 os. – zespół stresu pourazowego, u 3 os. – zespół lęku napadowego, u 1 os. – fobię społeczną (DSM-IV).
Metodologia
Eksperyment obejmował sesje psychoterapeutyczne bez stosowania substancji, uzupełnione dwiema sesjami psychoterapeutycznymi wspomaganymi LSD w odstępie 2-3 tygodni. Uczestnicy otrzymali albo 200 μg (mikrogramów) LSD (8 osób), albo 20 μg LSD w ramach zaślepionej próby z przejściem na badanie otwarte z zastosowaniem 200 μg LSD (4 osoby). Fizyczne otoczenie, w którym odbywały się sesje, stanowiło bezpieczne, ciche i przyjemne pomieszczenie w prywatnym gabinecie. Uczestnikom zalecono położenie się na materacu na podłodze lub wygodne siedzenie na krześle. Poza pójściem do łazienki, uczestnicy pozostawali w pokoju terapeutycznym przez cały czas trwania 8-godzinnej sesji a także przez noc, z opiekunem w pobliżu.
Narzędzia
Podczas badań przesiewowych, w celu ustalenia diagnozy psychiatrycznej, niezależny psycholog kliniczny przeprowadził z każdym z uczestników ustrukturyzowany wywiad diagnostyczny (SCID). Jako główne narzędzie do pomiaru objawów lęku wykorzystano formularz X Inwentarzu STAI, szeroko stosowany kwestionariusz samooceny służący do oceny stanu i cechy lęku u dorosłych. W ramach drugorzędowych pomiarów wyników zastosowano kwestionariusze EORTC-QLQ-30, SCL-90-R oraz Skalę Lęku i Depresji HADS. Pomiary wykonano przed rozpoczęciem badania, 1 tydzień po sesjach eksperymentalnych, po 2 miesiącach i po 12 miesiącach. Uczestnicy codziennie wypełniali ankietę dotyczącą zmian w przyjmowaniu leków, niepożądanych skutków LSD lub leków oraz odczuwanego bólu, stosując wizualną analogową skalę bólu. Ponadto, po zakończeniu każdej sesji, badani uzupełniali Kwestionariusz Stanu Świadomości (SOCQ).
Wyniki
Zarówno dawka eksperymentalna (200 μg LSD), jak i aktywne placebo (20 μg LSD) nie wywołały żadnych poważnych zdarzeń niepożądanych związanych z przyjmowaniem leku, tj. reakcji paniki, myśli samobójczych lub stanów psychotycznych, ani nagłych zdarzeń medycznych lub psychiatrycznych wymagających hospitalizacji. Po 2 miesiącach, w ramach inwentarza STAI zaobserwowano znaczącą obniżenie w podskalach stanu i cechy. Obniżenie to utrzymywało się przez 12 miesięcy. Ponadto, po 12 miesiącach, przeprowadzono uzupełniające częściowo ustrukturyzowane wywiady, które następnie zostały poddane jakościowej analizie porównawczej (QCA). W ramach tych wywiadów, m.in.: 6 badanych opisało ułatwiony dostęp do emocji i zwiększenie zdolności introspekcyjnych, siedmiu – trwałe zmniejszenie lęku i strachu przed śmiercią, a także poprawę jakości życia, a pięciu zgłosiło poprawę samopoczucia na poziomie fizycznym. Doświadczenia z LSD spowodowały także restrukturyzację: zaufania na poziomie emocjonalnym, świadomości sytuacji, nawyków i światopoglądu danej osoby.
Wnioski
Badania te dowiodły, że LSD podawane w medycznie nadzorowanym otoczeniu psychoterapeutycznym może być bezpieczne i generować trwałe korzyści u pacjentów z chorobą zagrażającą życiu, a modele wyjaśniające terapeutyczne działanie LSD wymagają dalszych badań
(Gasser i in., 2014a, 2014b).

Griffiths i in. –  2016 r.

Eksperyment profesora Griffithsa był pierwszym badaniem klinicznym z użyciem psylocybiny na dużą skalę (51 uczestników). Badanie to dostarczyło najbardziej rygorystyczną, na tamten moment, ocenę skuteczności klasycznego psychodeliku w leczeniu obniżonego nastroju i lęku u pacjentów z chorobą nowotworową przeżywających trudności psychiczne. W badaniu tym oceniono szereg istotnych pomiarów z klinicznego punktu widzenia, wykonanych w układzie naprzemiennym z podwójnie ślepą próbą, porównując bardzo niską dawkę psylocybiny (przewidzianą jako placebo) z dawką umiarkowanie wysoką.
Uczestnicy
Populację stanowiło 51 osób z rozpoznaniem nowotworu potencjalnie zagrażającego życiu (przy czym 65% miało chorobę nawracającą lub przerzutową) i diagnozą obejmującą objawy lęku i/lub zaburzenia afektywne (według DSM-IV). Rodzaje nowotworów obejmowały raka piersi (13 uczestników), górnych dróg oddechowych (7), przewodu pokarmowego (4), układu moczowo-płciowego (18), nowotwory układu krwiotwórczego (8) i inne (1). Diagnoza, według klasyfikacji zaburzeń psychicznych DSM-IV, uwzględniała wśród badanych następujące jednostki: zaburzenie adaptacyjne z lękiem (11 uczestników), zaburzenie adaptacyjne z reakcją mieszaną lękowo-depresyjną i obniżony nastrój (11), dystymia (5), zespół lęku uogólnionego (GAD) (5), ciężkie zaburzenie depresyjne (MDD) (14), podwójna diagnoza GAD i MDD (4) lub GAD i dystymia (1).
Metodologia
W badaniu porównano wpływ niskiej (1 lub 3 mg/70 kg) i wysokiej (22 lub 30 mg/70 kg) dawki psylocybiny na pomiary obniżonego nastroju, lęku i jakości życia, a także pomiary krótkoterminowych i trwałych zmian w postawach i zachowaniu. Uczestnicy zostali losowo przydzieleni do jednej z dwóch grup. Pierwsza grupa otrzymała podczas pierwszej sesji niską dawkę psylocybiny, a podczas drugiej wysoką, podczas gdy druga grupa otrzymała podczas pierwszej sesji wysoką dawkę psylocybiny, a podczas drugiej niską. Czas trwania udziału w badaniu każdego uczestnika wynosił około 9 miesięcy. Sesja psylocybinowa nr 1 miała miejsce średnio około 1 miesiąca po zapisaniu się do badania, a sesja nr 2 miała miejsce około 5 tygodni później. Sesje były prowadzone w estetycznym środowisku przypominającym salon, w obecności dwóch obserwatorów. Uczestnicy zostali poinstruowani, aby przed przybyciem do jednostki badawczej spożyć jedynie śniadanie o niskiej zawartości tłuszczu. Przez większość czasu podczas sesji byli oni zachęcani do leżenia na kanapie, stosowania maski na oczy w celu zablokowania zewnętrznych bodźców wizualnych i używania słuchawek, przez które odtwarzana była muzyka. Uczestnicy byli zachęcani, aby w trakcie trwania całej sesji skupić uwagę na swoich wewnętrznych doświadczeniach – nie wydawano więc żadnych wyraźnych poleceń, by skupiali się na swoich postawach, pomysłach lub emocjach związanych z chorobą nowotworową. Dziesięć minut przed podaniem kapsułki oraz 30, 60, 90, 120, 180, 240, 300 i 360 minut po podaniu kapsułki mierzono ciśnienie krwi oraz tętno, a także obserwator dokonywał oceny uzupełniając kwestionariusz.
Narzędzia
Poniżej wskazane instrumenty zastosowano wielokrotnie, w różnych, konkretnych momentach w trakcie eksperymentu. W zakresie pomiarów odczuwanych subiektywnych efektów, uczestnicy wypełnili cztery kwestionariusze: Skalę Oceny Halucynogenu (HRS); 5-wymiarową Skalę Oceny Odmiennych Stanów Świadomości (5D-ASC); Skalę Mistycyzmu; oraz Kwestionariusz Stanu Świadomości (SOCQ). Trzydzieści z pośród pozycji w ramach SOCQ stanowi Kwestionariusz Doświadczenia Mistycznego (MEQ30). W kwestii pomiarów istotnych z terapeutycznego punktu widzenia, dokonano oceny 17 zmiennych. Dwoma podstawowymi miarami wyników terapeutycznych były szeroko stosowane, oceniane przez klinicystów miary depresji, GRID-HAMD-17 i lęku, HAM-A oceniane za pomocą SIGH-A (Instrukcja przeprowadzania ustrukturyzowanego wywiadu dla Skali Lęku Hamiltona). Pomiary drugorzędne obejmowały Inwentarz Depresji Becka (BDI), Skalę Lęku i Depresji (HADS), Inwentarz Stanu i Cechy Lęku (STAI), POMS, Podskalę Zaburzeń Nastroju (TMDs), Krótki Inwentarz Objawów (BSI), kwestionariusz MQOL, Test Orientacji Życiowej (LOT-R), Kwestionariusz Postaw Życiowych (LAP-R), Skalę Akceptacji Śmierci (DAS), Skalę Transcendencji Śmierci (DTS), Test Sensu Życia (PLT) i Podskalę SW (Spójność Wewnętrzna) Kwestionariusza LAP-R. Ponadto przeprowadzono ustrukturyzowane wywiady telefoniczne z obserwatorami środowiskowymi (np. członkami rodziny, przyjaciółmi lub kolegami z pracy). Wywiad polegał na poproszeniu osoby oceniającej o określenie zachowania i postawy uczestnika za pomocą 10-punktowej skali w 13 pozycjach odzwierciedlających zdrowe funkcjonowanie psychospołeczne. Zastosowano także pomiary dotyczące poziomu duchowości, czyli testy takie jak Funkcjonalna Ocena Terapii Chorób Przewlekłych – Skala Oceny Dobrostanu Duchowego (FACIT-Sp); Skala Wyników Duchowo-Religijnych (Spiritual-Religious Outcome Scale ) oraz Skala Dojrzałości Wiary (FMS). Ponadto, uczestnicy dokonali samodzielnej oceny za pomocą Kwestionariusza Trwałych Efektów (PEQ).
Wyniki
Psylocybina nie wywołała poważnych działań niepożądanych. Zgodnie z wcześniejszymi badaniami, bezpośrednio po podaniu leku występował przejściowy, umiarkowany wzrost skurczowego i/lub rozkurczowego ciśnienia krwi. Żaden z tych incydentów nie spełniał kryteriów interwencji medycznej. U 15% uczestników, w trakcie sesji z użyciem wysokiej dawki wystąpiły nudności lub wymioty; w przypadku niskiej dawki – nie odnotowano takich sytuacji. W zakresie efektów psychologicznych zaobserwowano między innymi natychmiastowe i znaczne zmniejszenie depresji i lęku po podaniu dużej dawki psylocybiny. Także w ramach obserwacji po 6 miesiącach, około 80% badanych wykazało klinicznie istotne zmniejszenie depresji i lęku. Podsumowując, zaobserwowane efekty obejmowały zmniejszenie lęku przed śmiercią i wzrost jakości życia, sensu życia i optymizmu. Co wyjątkowo interesujące, badanie ujawniło, że poprawa stanu pacjenta była skorelowana z wystąpieniem tak zwanego „doświadczenia mistycznego” podczas działania substancji.
Wnioski
Badanie wykazało, że pojedyncza dawka psylocybiny, podana w warunkach wsparcia psychologicznego powoduje znaczną i trwałą redukcję obniżonego nastroju i lęku, przy jednoczesnym wzroście jakości życia i zmniejszeniu lęku przed śmiercią u pacjentów z diagnozą zaawansowanej choroby nowotworowej. Zarówno oceny samych pacjentów, klinicystów, jak i obserwatorów środowiskowych wykazały, że efekty te utrzymywały się przez co najmniej 6 miesięcy (Griffiths i in., 2016).

Ross i in. – 2016 r.

Doktor Stephen Ross wraz z zespołem, opublikowali swoje badania w tym samym roku, kiedy  profesor Griffiths upublicznij swój eksperyment. Badanie to było prowadzone od lutego 2009 r. do października 2014 roku.  W przypadku tego badania, uwagę nakierowano na zastosowanie psylocybiny w grupie pacjentów onkologicznych, z objawami lęku i depresji, w tandemie z psychoterapią.
Uczestnicy
Do badania włączono 29 chorych, wśród których niemal dwie trzecie (62%) miało zaawansowaną chorobę nowotworową (stadium III lub IV), z uwzględnieniem: raka piersi lub układu rozrodczego (59%); przewodu pokarmowego (17%); nowotworu układu krwiotwórczego (14%); inne (10%). Zgodnie z kryteriami badania, wszyscy uczestnicy mieli postawioną diagnozę związaną z lękiem na podłożu ciężkiego złożonego niedoboru odporności (SCID) (DSM-IV), przy czym większość spełniała kryteria zaburzeń adaptacyjnych (26 os. = 90%), a reszta zespół lęku uogólnionego (3 os. = 10%).
Metodologia
Stosunkowo wysoką dawkę psylocybiny (0,3 mg/kg) porównano z wynikami dla aktywnego placebo – niacyny (250 mg) w układzie naprzemiennym, tj. z dwiema sesjami dawkowania w połączeniu z psychoterapią. Przed, pomiędzy i po podaniu dwóch dawek przeprowadzono trzy dwugodzinne sesje psychoterapii bez leków (łącznie 18 godzin) w okresie 4 miesięcy, a następnie kontynuowano sesje wspomagające w ramach obserwacji po okresie 6,5 miesiąca. Podczas sesji z zastosowaniem leku oceniano wskaźniki sercowo-naczyniowe. Skurczowe i rozkurczowe ciśnienie krwi oraz częstość akcji serca mierzono w następujących punktach czasowych podczas sesji dawkowania: na początku badania, 30, 60, 90, 120, 180, 240, 300, 360 minut po podaniu leku.
Narzędzia
Wszystkie narzędzia zostały zastosowane w różnych, licznych punktach czasowych podczas eksperymentu. Podstawowe wskaźniki kliniczne (lęk, depresja) zostały ocenione przy użyciu: Skali Lęku i Depresji (HADS), podskal lęku (HADS lęk lub HAD A), depresji (HADS depresja lub HAD D) i łącznego wyniku (HADS total lub HAD T); Inwentarza Depresji Becka (BDI); Inwentarza Stanu i Cechy Lęku (STAI stan lub STAI S) i cechy (STAI cecha lub STAI T) lęku. Dystres egzystencjalny związany z chorobą nowotworową oceniano przy użyciu: Skali Demoralizacji (DEM), Skali Oceny Beznadziejności i Choroby (HAI), Skali Akceptacji Śmierci (DAS); Skali Transcendencji Śmierci (DTS). Jakość życia oceniano za pomocą: Skali Oceny Jakości Życia Światowej Organizacji Zdrowia, wersja skrócona (WHO-Bref). Duchowość oceniano za pomocą Funkcjonalnej Oceny Terapii Chorób Przewlekłych – Skali Oceny Dobrostanu Duchowego (FACIT-SWB). Subiektywne efekty leku / doświadczenie mistyczne oceniano za pomocą: Kwestionariusza Doświadczenia Mistycznego (MEQ 30). Utrzymujące się efekty psylocybiny oceniano za pomocą: Kwestionariusza Trwałych Efektów (PEQ).
Wyniki
W badaniu nie wystąpiły żadne poważne działania niepożądane, zarówno medyczne, jak i psychiatryczne, które można by przypisać psylocybinie lub niacynie. Przed zastosowaniem układu naprzemiennego, psylocybina wywoływała natychmiastową, znaczącą i trwałą poprawę w zakresie lęku i depresji oraz doprowadziła do zmniejszenia demoralizacji i beznadziejności związanej z rakiem, poprawy samopoczucia duchowego i poprawy jakości życia. W trakcie obserwacji po 6,5 miesiącach, psylocybina wykazywała trwałe działanie przeciwlękowe i antydepresyjne (około 60-80% uczestników kontynuowało terapię przy istotnym z klinicznego punktu widzenia zmniejszeniu depresji lub lęku), trwałe korzyści w zakresie niepokoju egzystencjalnego i jakości życia, a także poprawę nastawienia do śmierci. Wywołane psylocybiną doświadczenie mistyczne okazało się pośredniczyć w terapeutycznym działaniu psylocybiny na lęk i depresję.
Wnioski
W połączeniu z psychoterapią, pojedyncza umiarkowana dawka psylocybiny okazała się wywoływać szybkie, silne i trwałe działanie przeciwlękowe i przeciwdepresyjne u pacjentów z zaburzeniami psychicznymi związanymi z chorobą nowotworową (Ross i in., 2016).

Podsumowanie

Jak wskazują powyższe przykłady i rozważania, potencjał, jaki niesie ze sobą terapia z użyciem klasycznych psychodelików w przypadku pacjentów onkologicznych, przeżywających stres, lęk i zaburzenia depresyjne jest bardzo trudny do zaprzeczenia. Klasyczne psychodeliki powoduję znaczną redukcję negatywnych stanów psychicznych zarówno u chorych z nowotworami jak i w przypadku innych chorób zagrażających życiu. Powyższe efekty zaobserwowano zarówno w przypadku samodzielnego podawania psychodelików jak i leczenia opartego na psychoterapii wspomaganej psychodelikiem. Pomiary zmian stanu psychicznego przeprowadzono stosując różnorodne, ugruntowane testy psychologiczne. Ujawniają one w efekcie podawania psychodelików znaczną poprawę stanu psychicznego badanych przy jednoczesnym braku skutków ubocznych. Brak działań niepożądanych zaobserwowano zarówno na płaszczyźnie psychicznej jak i fizycznej. Należy tu podkreślić, że ww. badani, zmagali się nie tylko ze stresem i lękiem, ale najczęściej to osoby cierpiące na najcięższe ze zidentyfikowanych zaburzeń psychicznych, związane z nieuleczalnymi chorobami i stanami terminalnymi. W tym miejscu, na podstawie analizy przeprowadzonej w toku tworzenia tej pracy, można wymienić takie zaburzenia (wg. DSM-IV), jak np.: ostra reakcja na stres, fobia społeczna, zespół lęku uogólnionego, zaburzenia adaptacyjne, ciężkie zaburzenia depresyjne, zaburzenia depresyjne reaktywne, dystymia, zespół stresu pourazowego, czy zespół lęku napadowego. Co więcej, typowym jest, że pacjenci po zażyciu psychodeliku zgłaszają m.in. trwale ułatwiony dostęp do emocji, zwiększenie zdolności introspekcyjnych, trwałe zmniejszenie strachu przed śmiercią, poprawę jakości życia, oraz wzrost sensu życia i optymizmu. Co niespotykane, w przypadku interwencji psychofarmakologicznych, to fakt, że psychodeliki przynoszą ewidentne rezultaty już po zażyciu jednej dawki. Bardzo istotne jest też spostrzeżenie, że tego typu substancje nie działają tylko doraźnie, w ciągu kliku dni następujących po podaniu, lecz ich pozytywne efekty utrzymuję się co najmniej przez kilka miesięcy.

Kierunki rozwoju i rozważania własne

W chwili obecnej w Polsce, większość substancji psychodelicznych oraz wszystkie klasyczne psychodeliki pozostają w tak zwanej Grupie I-P wykazu substancji psychotropowych. W tym świetle, są one definiowane jako substancje bez zastosowań medycznych, które są wyłączone z obrotu farmaceutycznego i mogą być stosowane wyłącznie w celu prowadzenia badań naukowych (Dz.U. 2005 nr 179 poz. 1485). W kontekście najnowszych odkryć naukowych, omówionych w tej pracy,  należy wziąć pod uwagę, że leczenie z użyciem psychodelików stanowi obiecującą alternatywę zarówno z punktu widzenia pacjentów onkologicznych, ich rodzin, ale także dla osób zmagających się m.in. z takim zaburzeniami jak depresja (Muttoni et al., 2019), PTSD (Krediet et al., 2020), czy uzależnienia (DiVito i Leger, 2020). Nie mniej jednak, jak wskazano powyżej, choć teoretycznie, obecny status prawny umożliwia przeprowadzanie eksperymentów klinicznych z psychodelikami. Niestety, w zakresie klasycznych psychodelików, takie badania w Polsce są jeszcze na wstępnych etapach badań doświadczalnych na zwierzętach. Przykładem może być Instytut Farmakologii Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, gdzie zespół pod kierownictwem prof. dr hab. Krystyny Gołembiowskiej bada mechanizm przeciwdepresyjny psylocybiny na szczurach (Zespół II – Instytut Farmakologii im. Jerzego Maja – Polska Akademia Nauk, b.d.). 

W związku z powyższym, w mojej ocenie, z punktu widzenia zdrowia publicznego, tj. mając na uwadze powyższe odkrycia a także, m.in. rosnące wskaźniki zachorowań na depresję (Moreno-Agostino i in., 2021), wprowadzenie pilotażowego programu leczenia z zastosowaniem jednego z klasycznych psychodelików powinno znaleźć się na liście priorytetów psychologicznego i psychiatrycznego ciała naukowego w Polsce. Przeprowadzenie badań na polskich populacjach klinicznych, a na ścieżce dalszego rozwoju, wprowadzenie terapii opartej na klasycznych psychodelikach, otworzyłoby nowe okno możliwości dla pacjentów onkologicznych i nie tylko. Wprowadzenie w warunkach kontrolowanych, substancji psychodelicznych jako leków, wiąże się z potrzebą zmiany ich statusu prawnego, a zatem z licznymi trudnościami natury prawnej. Nie mniej jednak, wierzę, że transpozycja takiego rodzaju leczenia, z gruntu zachodniego na Polski jest nieunikniona, a przyspieszenie tego procesu, oznacza skrócenie czasu oczekiwania, a zatem – szybsze zmniejszenie cierpienia psychicznego chorych.

Podziękowania

Serdecznie dziękuję Pani Aleksandrze Maciejewicz za konsultację.

Referencje

‌Bogenschutz, M. P., & Ross, S. (2018). Therapeutic Applications of Classic Hallucinogens. Current Topics in Behavioral Neurosciences, 36, 361–391. https://doi.org/10.1007/7854_2016_464

C. Michael White, Weisman, N. D., & Dalo, J. D. (2023). Psychedelics for Patients With Cancer: A Comprehensive Literature Review. 106002802211440-106002802211440. https://doi.org/10.1177/10600280221144055

DiVito, A. J., & Leger, R. F. (2020). Psychedelics as an emerging novel intervention in the treatment of substance use disorder: a review. Molecular Biology Reports, 47(12), 9791–9799. https://doi.org/10.1007/s11033-020-06009-x

Gasser, P., Holstein, D., Michel, Y., Doblin, R., Yazar-Klosinski, B., Passie, T., & Brenneisen, R. (2014). Safety and Efficacy of Lysergic Acid Diethylamide-Assisted Psychotherapy for Anxiety Associated With Life-threatening Diseases. The Journal of Nervous and Mental Disease, 202(7), 513–520. https://doi.org/10.1097/nmd.0000000000000113

Gasser, P., Kirchner, K., & Passie, T. (2015). LSD-assisted psychotherapy for anxiety associated with a life-threatening disease: A qualitative study of acute and sustained subjective effects. Journal of Psychopharmacology, 29(1), 57–68. https://doi.org/10.1177/0269881114555249

Griffiths, R. R., Johnson, M. W., Carducci, M. A., Umbricht, A., Richards, W. A., Richards, B. D., Cosimano, M. P., & Klinedinst, M. A. (2016). Psilocybin produces substantial and sustained decreases in depression and anxiety in patients with life-threatening cancer: A randomized double-blind trial. Journal of Psychopharmacology, 30(12), 1181–1197. https://doi.org/10.1177/0269881116675513

Grob, C. S., Danforth, A. L., Chopra, G. S., Hagerty, M., McKay, C. R., Halberstadt, A. L., & Greer, G. R. (2011). Pilot Study of Psilocybin Treatment for Anxiety in Patients With Advanced-Stage Cancer. Archives of General Psychiatry, 68(1), 71. https://doi.org/10.1001/archgenpsychiatry.2010.116

Instytut Farmakologii im. Jerzego Maja – Polska Akademia Nauk (B.d.) Zespół II – Instytut Farmakologii im. Jerzego Maja – Polska Akademia Nauk. If-Pan.krakow.pl. Dostęp: 19 lutego 2024 r., http://if-pan.krakow.pl/pl/zaklady/zaklad-farmakologii/zespol-ii/

Krediet, E., Bostoen, T., Breeksema, J., van Schagen, A., Passie, T., & Vermetten, E. (2020). Reviewing the Potential of Psychedelics for the Treatment of PTSD. International Journal of Neuropsychopharmacology, 23(6). https://doi.org/10.1093/ijnp/pyaa018

‌Krystyna de Walden-Gałuszko, (2015). Psychoonkologia w praktyce klinicznej. Wydawnictwo Lekarskie Pzwl.

Krystyna de Walden-Gałuszko, (1996). U kresu. Wydawnictwo Medyczne MAKmed.

Miller, M. J., Albarracin-Jordan, J., Moore, C., & Capriles, J. M. (2019). Chemical evidence for the use of multiple psychotropic plants in a 1,000-year-old ritual bundle from South America. Proceedings of the National Academy of Sciences, 201902174. https://doi.org/10.1073/pnas.1902174116

Moreno-Agostino, D., Wu, Y.-T., Daskalopoulou, C., Hasan, M. T., Huisman, M., & Prina, M. (2021). Global trends in the prevalence and incidence of depression: a systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 281, 235–243. https://doi.org/10.1016/j.jad.2020.12.035

Muttoni, S., Ardissino, M., & John, C. (2019). Classical psychedelics for the treatment of depression and anxiety: A systematic review. Journal of Affective Disorders, 258(1), 11–24. https://doi.org/10.1016/j.jad.2019.07.076

R. Gordon Wasson, Hofmann, A., & Ruck, C. A. P. (2008). The road to Eleusis: unveiling the secret of the mysteries. North Atlantic Books.

Ren, M., Tang, Z., Wu, X., Spengler, R., Jiang, H., Yang, Y., & Boivin, N. (2019). The origins of cannabis smoking: Chemical residue evidence from the first millennium BCE in the Pamirs. Science Advances, 5(6), eaaw1391. https://doi.org/10.1126/sciadv.aaw1391

Ross, S., Bossis, A., Guss, J., Agin-Liebes, G., Malone, T., Cohen, B., Mennenga, S. E., Belser, A., Kalliontzi, K., Babb, J., Su, Z., Corby, P., & Schmidt, B. L. (2016). Rapid and sustained symptom reduction following psilocybin treatment for anxiety and depression in patients with life-threatening cancer: A randomized controlled trial. Journal of Psychopharmacology, 30(12), 1165–1180. https://doi.org/10.1177/0269881116675512

Samorini, G. (2019). The oldest archaeological data evidencing the relationship of Homo sapiens with psychoactive plants: A worldwide overview. Journal of Psychedelic Studies, 3(2), 63–80. https://doi.org/10.1556/2054.2019.008

Santos, R. G., Bouso, J. C., & Hallak, J. E. C. (2019). Serotonergic hallucinogens/psychedelics could be promising treatments for depressive and anxiety disorders in end-stage cancer. BMC Psychiatry, 19(1). https://doi.org/10.1186/s12888-019-2288-z

Reiche, S., Hermle, L., Gutwinski, S., Jungaberle, H., Gasser, P., & Majić, T. (2018). Serotonergic hallucinogens in the treatment of anxiety and depression in patients suffering from a life-threatening disease: A systematic review. Progress in Neuro-Psychopharmacology and Biological Psychiatry, 81, 1-10. https://doi.org/10.1016/j.pnpbp.2017.09.012

Richards, W.A. (1980). Psychedelic drug-assisted psychotherapy with persons suffering from terminal cancer. J. Altered States Conscious, 5, 309-319. https://bibliography.maps.org/resources/download/9031

Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii, Ustawa nr Dziennik Ustaw 2005 nr 179 poz. 1485 (2023) (Polska). https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20051791485